Prof. dr. Alexander Rinnooy Kan over zijn paniekaanvallen

Alexander Rinnooy Kan-interviewWiskundige en senator voor D66 in de Eerste Kamer Alexander Rinnooy Kan (69) heeft jarenlang last gehad van angstaanvallen. In Vizier vertelt hij over zijn ervaringen om zodoende een lans te breken voor psychologische aandoeningen, die nog steeds op veel onbegrip stuiten.

Interview: Jeroen Mei. Fotografie: Ineke Oostveen.

Professor dr. Alexander Rinnooy Kan was onder andere voorzitter van de SER, lid van de Raad van Bestuur van ING en voorzitter van VNO.  Momenteel werkt hij als hoogleraar economie en bedrijfskunde aan de Universiteit van Amsterdam naast zijn werk als senator in de Eerste Kamer. Hij was jarenlang een van de invloedrijkste mannen van ons land. Bij uitgeverij Balans bracht hij vorig najaar een boek uit, ‘Bordjes duiken. Ervaringen van een optimist’, waarin hij ook iets vertelt over zijn angstaanvallen.

‘De eerste keer was voor mij een grote schrik. Ik ervoer het als enorm bedreigend’

Mensen schamen zich niet voor een gebroken been, maar vaak wel als ze op psychologisch vlak ergens last van hebben…

“Ik denk dat we ons toch extra onzeker voelen bij dat soort klachten. En dat we ons er misschien ook wel een beetje voor schamen, omdat we denken dat het een teken van zwakte is. Een gebroken been kan iedereen overkomen en mentale problemen zijn minstens zo onaangenaam, maar de bespreekbaarheid daarvan is beperkt. Wetende dat ik niet de enige ben, en wetende dat andere mensen misschien wat steun kunnen ontlenen aan het feit dat zij niet de enige zijn, zie ik geen enkele reden om er niet wat over te vertellen. Ook nu mijn klachten aanzienlijk zijn terug gelopen, eigenlijk bijna compleet verdwenen zijn.”

Waar kampte u mee?

“Noem het angst- of paniekaanvallen, ik ben geen deskundige, ik weet niet of je die twee met elkaar kunt vereenzelvigen. De eerste keer was in mijn herinnering echt een paniekaanval die een aantal minuten duurde en voor mij een grote schrik was, aangezien ik zoiets nog nooit had meegemaakt. Achteraf probeer ik het zo te begrijpen dat ik het gevoel had of ik de controle over mijn leven echt aan het verliezen was. Ik ervoer het als enorm bedreigend. Fysiek ging het samen met maagkrampen, de fenomenen die je associeert met vrees. Vervolgens kon een gevoel van onbestemde angsten nog weken aanhouden. Na die eerste keer kwam het met enige regelmaat terug, ook op momenten dat ik dacht dat het al best weer goed ging.

Wat ik nog steeds vreemd vind, is dat het vaak zonder rechtstreekse aanleiding gebeurde. Ik kon gewoon over straat lopen en dan sloeg het ineens toe.”

‘Dat maakt het ook zo onaangenaam: je weet niet precies waar je bang voor bent, maar je bent het wel’

Wat bent u vervolgens gaan doen?

“Ik ben er over gaan lezen. Vestdijk heeft een mooi boek geschreven over angst. En over dat angst, anders dan vrees, zich niet richt op een specifiek object of ding om bang voor te worden. En dat maakt het voor een deel ook zo onaangenaam, omdat je niet precies weet waar je bang voor bent, maar je bent het wel. Hij heeft het ook over de angst voor de angst. Een zwart wolkje dat ergens in de lucht hangt waar een flinke bui uit kan vallen, maar je weet niet of en wanneer het gaat gebeuren. Maar het simpele feit dat het kan gebeuren, versterkt eigenlijk de mogelijkheid dat het gebeurt. Dus je bewustzijn daarvan draagt bij aan je kwetsbaarheid.”

‘Ik realiseerde me dat ik dit serieus moest nemen en de psycholoog gaf me groot gelijk’

In welke periode van uw leven is het begonnen?

“In het jaar dat mijn eerste huwelijk was stukgelopen en ik eigenlijk veel eerder dan voorzien in een nieuwe relatie was gestapt, waar ik achteraf gezien nog niet aan toe was. Het was ook het jaar dat ik mijn moeder verloor die slechts 57 was geworden, ik was op dat moment 27. Daar bovenop had ik last van rugklachten die almaar ernstiger en ernstiger werden en waarvan op een gegeven moment werd vermoed dat ze wezen op de aanwezigheid van een buitengewoon kwaadaardig gezwel in de wervelkolom. Wat niet waar was, want dan had ik hier nu niet gezeten. Dus, die drie dingen in een jaar, dat is toch wel heel veel. Daar zit ongetwijfeld een deel van de oorzaak.”

Bent u hulp gaan zoeken?

“Ja, ik realiseerde me wel dat ik dit serieus moest nemen en de psycholoog bij wie ik mij vervolgens meldde, gaf me groot gelijk. Met negeren gaat het niet helemaal vanzelf over.

Ik heb geen medicatie geslikt, dat werd in mijn geval niet nodig geacht. Maar als het echt nodig is, dan klamp je je natuurlijk overal aan vast. Ik denk dat ik een relatief licht geval ben en dat de factor tijd ook een helende werking heeft gehad. Ik wil dan ook helemaal niet pretenderen dat ik namens alle mensen met dit soort klachten kan spreken, laat staan dat ik het verlossende woord kan bieden.”

Alexander Rinnooy Kan-interviewKon u nog functioneren?

“Ja, ik was gelukkig niet zo aangeslagen dat dat niet kon. Want ik kan me voorstellen dat angst bij anderen alles blokkeert. Er zijn een paar mensen geweest met wie ik mijn klachten deelde, allemaal achteraf. Die zeiden dat ze er nooit iets van hadden gemerkt, wat ik ook wel weer bemoedigend vond en ook een opluchting. Dat je door iets wordt achtervolgd en dat kennelijk iedereen dat ontgaat! Kennelijk word je toch beschermd, door een soort ondoordringbaar laagje.”

‘Als zo’n angstaanval plotseling opkwam, heb ik wel eens een beetje lopen vloeken: waarom overkomt mij dit?’

Heeft schaamte een rol gespeeld dat u het maar met een enkeling deelde?

“Niet uit schaamte, maar ik had wel een reden om het niet met iedereen te delen. Als je op een gegeven moment in, laten we zeggen, leidinggevende posities belandt, dan verwachten de mensen die jouw leiding ondergaan daadkracht en zelfverzekerdheid. Eigenschappen die zich niet direct verdragen met het ondergaan van onverwachte angsten. Dus je hebt heel goede redenen om mensen daar niet uitgebreid over te informeren.”

Wat voor reacties kreeg u als u het wel deelde?

‘Vaak goedbedoelde opmerkingen die verder niet echt helpen. Voor de hand liggende zinnetjes om een oplossing te bieden, alsof je daar zelf niet aan gedacht had. Dan zeiden mensen dingen als ‘Het leven gaat door’. En: ‘Je hebt zoveel om je op te verheugen.’ Allemaal goed bedoeld, maar ze miskennen de situatie waar je in zit. Iemand die ik al heel lang kende zei, überhaupt voor ik mijn zin kon afmaken: ‘Nou ja, er gaan zoveel dingen fantastisch goed in je leven, er kan ook wel eens iets mis gaan.’ Waar. Maar het helpt verder niet echt mee.”

Ben u ook wel eens boos geweest dat u dit overkwam?

“Vooral als zo’n angstaanval plotseling opkwam, heb ik wel eens een beetje lopen vloeken: waarom overkomt mij dit?! Waar heb ik dat aan verdiend? En wat zou ik anders moeten doen? Daar kwam natuurlijk nooit een goed antwoord op. Er was geen schuldvraag, niet iets waar ik iets aan kon doen. En toch had ik er ongelooflijk last van. Misschien is er nog wel een erfelijkheidsvraag, maar dat lijkt mij eerder iets voor specialisten om te beantwoorden. Het is wel zo dat depressies sporadisch eerder voorkwamen in mijn familie, maar heeft dat ermee te maken of niet?

En natuurlijk heb ik bij de psycholoog ook gekeken naar mijn eigen gezinsachtergrond. Er werd bij ons niet echt over diepere emoties gepraat. Mijn moeder was Engels en terughoudend als het daar op aan kwam. En ze was echt afkerig van spanningen en onenigheid. Maar of ik daardoor niet goed geleerd heb om op emoties en spanningen altijd adequaat te reguleren, zo simpel is het niet, ook al is het een redelijk voor de hand liggende veronderstelling. Verder denk ik dat dit soort klachten ook een beetje horen bij het moderne mens-zijn. We leven in een veeleisende maatschappij.”

‘Het heeft mij veel empathie bezorgd in de richting van andere slachtoffers’

Hoe vaak heeft u nu nog last van angst- of paniekaanvallen?

“Nauwelijks tot niet en dat al vele jaren. Misschien nog één of twee keer per jaar en dan is het meestal vrij kort, een paar uur. Soms met een halve aanleiding en soms helemaal niet. Het is een zeer zwak aftreksel van wat het ooit was. Dus wat mij betreft is het over.”

‘Ik ben dankbaar dat de problemen begonnen te verdwijnen. Want daar hoop je op, maar je weet dat het niet vanzelfsprekend is’

Hebben uw klachten uw houding tot het leven veranderd?

“Het heeft mij in ieder geval heel veel empathie bezorgd in de richting van andere slachtoffers. Als ik er wel eens toevallig achter kwam dat mensen ermee kampten, had ik denk ik meer vermogen me daarin te verplaatsen dan andere welwillende buitenstaanders. Dus ja, toch wel veel sympathie ontwikkeld voor mensen die door de wisselvalligheden van het leven in een verkeerd vakje terecht komen en daar niet makkelijk aan kunnen ontsnappen. En ik ben ook dankbaar te constateren dat de problemen op enig moment begonnen te verdwijnen. Want daar hoop je op, maar je weet dat het niet vanzelfsprekend is. Ik heb geluk gehad, want er zijn een heleboel mensen die er hun hele leven behoorlijk veel last van blijven hebben en houden.”

Wist je dat?

ADF-stichting-VIZIER-2019_coverDit interview verscheen als eerst in het magazine de Vizier van de ADF stichting. Wil jij ook op de hoogte blijven van het laatste nieuws rondom angst en dwang en wil je de meest recente interviews en ervaringsverhalen lezen? Dat kan! Help mee als Vriend van de ADF stichting en ontvang Vizier voortaan viermaal per jaar in een neutrale envelop. Of Klik hier om het magazine gratis aan te vragen.

Uitgelezen?

Lees hier ook het interview met presentatrice, zangeres en onderneemster Antje Monteiro waarin ze praat over haar paniekaanvallen. Of klik hier voor meer ervaringsverhalen en interviews.