‘Vooral doorgaan en niet zeuren’

“Mijn voorouders kwamen na de afschaffing van de slavernij vanuit India naar Suriname als contractarbeiders. Vijf generaties verder woon ik in Den Haag.” Prekash Gharbaran kreeg van huis uit vooral de boodschap ‘hard werken’ mee. “Je moest vooral dóórzetten en niet zeuren. Economische vooruitgang gold als bewijs dat je ‘goed terechtkomt’ en geen last bent voor je omgeving. Met een mooi huis en een dikke auto voor de deur laat je zien dat het goed gaat. Over gevoelens en spanningen praat je niet en familiezaken houd je voor je. Dat soort ongeschreven regels bouwen een façade op. Over kwetsuren wordt niet gesproken, en zo wordt de wortel van het probleem niet aangepakt.”

Zijn Hindoestaanse achtergrond speelt nog altijd een grote rol in zijn leven. “Leidraden in het hindoeïsme zijn karma (ethisch leven), bhakti (toewijding) en dharma (jouw weg), en daarbij horen vele rituelen,” legt hij uit. “Die rituelen, zoals bidden en mantra’s reciteren, gaven me als kind veel houvast en een gevoel van verbinding. Maar onbedoeld werden ze al gauw een voedingsbodem voor dwanghandelingen. Naarmate ik ouder werd, woog dat steeds zwaarder. Bidden gaf dan wel eventjes rust, maar hield de dwangcirkel juist in stand. Want dan móést ik het op een bepaalde manier doen, anders zou er iets ‘fout’ gaan. Dan is het geen spiritualiteit meer, maar veiligheid zoeken in controle.”

Er ontwikkelde zich een OCD die Prekash omschrijft als een combinatie van indringende angstgedachten en neutraliserende handelingen. “Er waren allerlei gedachten die ik niet wílde denken, vooral over wat mijn gezin zou kunnen overkomen,” vertelt hij. “Om de angst te dempen, schoot ik in dwangrituelen – bidden op een bepaalde manier, mantra’s precies ‘goed’ uitvoeren. Als het niet klopte, begon ik opnieuw. Soms vijf minuten, soms een paar uur.”

‘Je bent toch niet gek?’

Migratiegeschiedenissen brengen veerkracht, maar ook de reflex: eerst bestaanszekerheid, emoties komen later wel. Prekash: “Alleen ‘later’ komt vaak niet. Daarbij leeft het idee dat het groepsbelang boven het individu gaat nog sterk in de Surinaams-Hindoestaanse cultuur. Dat groepsdenken is op zich mooi, maar maakt zorgen delen lastiger: je wilt niemand ‘lastigvallen’ of ‘schande’ brengen. Twintig jaar geleden vertelde ik een neef dat ik in therapie zou gaan. Waarop hij zei: ‘Maar je bent toch niet gek?’ Therapie werd geassocieerd met ‘ernstig ziek’ zijn en hulp zoeken stond gelijk aan ‘afgaan’. Dat was puur onwetendheid. Intussen is de kijk gelukkig genuanceerder, mede doordat meer mensen hun ervaringen delen.”

Prekash wil niet dat zijn verhaal leest als een aanklacht tegen zijn familie of cultuur. “Kinderen\ leren wat ouders voordoen, en uiteindelijk geeft iedereen wat hij kan, binnen de omstandigheden. Mijn moeder werkte dag en nacht om ons vooruit te helpen. Dat is liefde. Toen ik mijn schoonfamilie – ik ben inmiddels getrouwd met een Hindoestaanse – uitlegde wat therapie precies ís, gingen er ook deuren open. Ik kon hen geruststellen: het is geen shocktherapie, je bent niet ‘kapot’ als je in therapie gaat. Je leert juist voelen, jezelf begrijpen en bijsturen. Nu hoor ik in mijn omgeving zelfs weleens: ‘Misschien is therapie ook iets voor ons.’ Maar die verschuiving in denkwijze heeft tijd nodig.”

Rond het jaar 2005 begon Prekash met therapie. Eerst leerde hij emoties herkennen en verdragen. “Ik kon er makkelijk over praten, dus mensen dachten al gauw: dit is verwerkt. Maar het had veel meer voeten in de aarde. Langzaam leerde ik boosheid toelaten, rouw erkennen, grenzen voelen en aangeven. Daarna werkte ik met NLP-achtige perspectiefwissels: ‘Wat zag het kind? Waarvoor kan de volwassene nu kiezen?’”

De grote doorbraak kwam onverwacht. “Tijdens een jubileumbijeenkomst van de Angst, Dwang en Fobie stichting luisterde ik naar een lezing over exposure bij kinderen met angst,” vertelt hij. “Het was zó herkenbaar, en tijdens de workshop liet ik mijn angstgedachten komen zonder ze te neutraliseren. En… er gebeurde niets! Dat moment gaf lucht – er viel een belangrijk kwartje. Sindsdien is de dwang aanzienlijk afgenomen. Komt er iets op, dan laat ik het toe en zakt het. Het is nog niet perfect, maar mijn hoofd is zoveel rustiger.

”Tijdens het opvoeden van zijn eigen kinderen ervaart Prekash soms nog struikelblokken. “In het begin voedde ik hen op zoals ik zelf ben opgevoed: strak en met weinig speelruimte,” vertelt hij. “Ik sloeg mijn kinderen niet, maar legde wel druk: zo hóórt het, zo dóe je het. Tot mijn therapeut mij een spiegel voorhield: de verpakking is misschien anders, maar je herhaalt onbewust een patroon. Dat deed pijn, maar het gaf me een zet in de juiste richting. Ik zou hem iets aanpassen: Veel van het dwangmatige in de opvoeding heb ik losgelaten, al hecht ik nog steeds waarde aan regels en structuur. Als je vijftien bent, kom je gewoon niet om 01.00 uur thuis. Het verschil is dat ik er nu met mijn kinderen over praat en uitleg geef. Ik heb mijn kinderen ook gezegd: ‘Die strakke opvoeding van destijds kwam met goede bedoelingen. Maar als het jou iets heeft afgenomen, dan spijt me dat.’ Dat was een ontroerend moment.”

Spreek je uit
Prekash werkt bij de overheid en merkt ook daar hoe zijn culturele achtergrond doorwerkt. “Ik ben ver gekomen door te pleasen, sociaal handig te zijn en veel verantwoordelijkheid te nemen. Maar voor de volgende stap zegt mijn baas: laat jóuw visie zien, ga wrijving niet uit de weg. Dat triggert oud ongemak.” Hij herkent het ook bij collega’s met een migratieachtergrond. “Wij hebben vaak de drang om ons te bewijzen, te laten zien dat we het waard zijn. Daardoor zeg je sneller overal ‘ja’ op en neem je meer verantwoordelijkheden dan je aankunt. Als erkenning vervolgens uitblijft, bijvoorbeeld doordat mijn vervolgopleiding niet wordt vergoed en mijn doorgroei daardoor stokt, doet dat dubbel pijn. Objectief is dat een zakelijk gegeven, maar subjectief raakt het aan oude thema’s van veiligheid en bestaansrecht.”

Op zijn werk is Prekash vertrouwenspersoon voor mensen met angst en dwang. “Dan zeg ik tegen een collega die bang is om ontslagen te worden als hij grenzen aangeeft: ‘Zeg wat nodig is! Je hebt een vast contract, ze kunnen je niet zomaar ontslaan.’ Anderen volgen mijn adviezen op, maar ikzelf doe het nog te weinig. Dat is precies de les die ik moet leren.”

Wat wil hij lezers uit álle culturen meegeven?

“Angst is wijdverspreid. Je bent geen uitzondering als je er last van hebt. Zet een eerste stap: lees, praat met iemand die je vertrouwt, ga naar een inloop van de Angst, Dwang en Fobie Stichting of wandel mee. Het hóeft geen zware route te zijn; bewustwording kan al veel doen. En als exposure of therapie je iets lijkt: gun het jezelf. Ik kan goed functioneren, zorgen voor mijn gezin, mijn werk doen én tegelijk kwetsbaar zijn. Dat is geen zwaktebod. Juist door open te zijn over mijn angsten, werd het stiller in mijn hoofd. Een mantra dat mij ook vaak helpt is: ‘Doorgaan is knap, maar soms is even stilstaan dapperder.’”